Osmanl?'n?n, Türkiye'ye miras? ne kadar? Osmanl?'dan Türkiye'ye ne kadar para kald??
Türkiye y?llarca Osmanl?'n?n borcunu ödedi. Peki Osmanl?'dan Türkiye Cumhuriyet'e ne kadar para kald?ğ?n? merak ettiniz mi? Zaman gazetesinin Pazar ekinden Mustafa Armağan bu ilginç sorunun peşine düştü. ?şte Armağan'?n o makalesi:
Atatürk Türkiye’sinin Hitler Almanya’s?na ekonomik bağ?ml?l?ğ?
Geçtiğim yollara dikenler b?rakt?ğ?m için özür dileyecek değilim. Tarih yeniden yaz?lmay? bu denli arzuluyorsa yap?lacak tek şey, yazan?n yapana ve yap?lana sad?k kalmas?d?r.

Ord. Prof. Enver Ziya Karal gibi bir üstad?n bile aç?kça itiraf ettiği gibi, ink?lap tarihlerimizi yazanlar onu kendi arzu ve duygular?na uydurmuşlarsa biz ne yapal?m? Belki yol kenarlar?na b?rakt?ğ?m?z dikenlere tak?lan yünlerden yeni bir palto yapmay? becerir birileri. Mesaj?m?z, gelecekteki süngü zekâl? tarihçilere. Ümidimiz onlarda…
Geçen haftaki yaz?mda Osmanl? borçlar?n?n 1933 y?l?ndan itibaren ödenmeye başland?ğ?n? yazm?şt?m hat?rlarsan?z. ?şte bu süngü zekâl? kardeşlerimizden birisi üşenmeyip kitaba bakm?ş ve asl?nda ilk borç taksidini 1929’da ödediğimizi bulmuş. Soruyor hakl? olarak: Hangisine inanacağ?m?
Burada belirtilmesi gereken üç nokta var:
1. 1929’da ödediğimiz borcun kendisi değil, yaln?z faiziydi.
2. Bu ilk ödememizle birlikte ekonomi iflas sinyalleri vermiş ve alacakl?lara gerisini getiremeyeceğimizi ilan etmiştik. ?şte bundan sonra ödemelere ara verilmiş, görüşmeler 1932’de sonuçlanm?ş ve as?l borcun ilk düzenli ödemesine 1933’ten itibaren başlam?şt?k. Oradaki kast?m, 1954 y?l?na kadar devam edecek olan bu ilk düzenli ödemeydi.
3. Ödediğimiz Osmanl? borçlar?n?n tutar?, TL baz?nda yaklaş?k 150 milyon lirad?r. Peki hiç merak ettiniz mi Osmanl?’dan Cumhuriyet’e kalan nakit para tutar?n?n ne kadar olduğunu? Tam? tam?na 161 milyon TL kâğ?t para (bozuklar hariç). Yani Osmanl? hazinesinden 161 milyon TL’yi cebinize koyarken bu para nereden geliyor diye sormuyorsunuz da, borcunuz ç?k?nca niye m?z?klan?yorsunuz? Bir miras olay?nda alacak ve borç gayet tabii bir durum değil mi?
Her neyse. Bu borçlar meselesi epey su götürür. Ancak belirtilmesi gereken bir başka nokta da, bu borç ertelemesiyle birlikte Türkiye’nin d?ş kredi itibar?n?n dibe vurmuş olmas?d?r. Hatta 1920’lerde ?ngiliz hükümeti Türkiye’nin ?ngiltere’de tahvil satmas?n? yasaklam?şt?r. Son çare olarak ABD’ye başvurulmuşsa da, Avrupal? tahvil alacakl?lar? Türk isteğinin geri çevrilmesi için Washington’a kredi vermemesi için bask? yapm?şlard?r.
Şimdi gelelim as?l konumuza.
1930-1934 aras?ndaki dönemde Türkiye için 1929 dünya ekonomik buhran?n?n da misillemesiyle ağ?r bir ekonomik darboğaz oluştuğunu söylüyor uzmanlar. Hani baz?lar? o zamanlar Türkiye’nin paras? yabanc? paralar karş?s?nda değerliydi diyorlar ya, Gülten Kazgan’dan Yahya Sezai Tezel’e kadar Osmanl? iktisat tarihi uzmanlar? bunun ekonomi üzerindeki felç edici etkisini gündeme getiriyorlar.
1930-1934 döneminde TL’nin aş?r? değerlenmesi ile Türkiye’nin ihracat yapt?ğ? tar?m ürünlerinin fiyatlar?n?n d?ş piyasada düşmesi sonucunda özellikle Ege Bölgesi’ndeki ihracatç?lar iflas etti, mal üreticinin elinde kald?. Türkiye reel gelir kayb?na uğrad?. ?lk defa TL bu dönemde dolara bağland?. Enflasyon yoktu belki ama bu defa deflasyon-depresyon süreci doğdu.
Bir ç?k?ş yolu olarak önce Fransa’yla başlayan bir tür anlaşmal? takas olan “kliring” ticareti denendi. ?şte bu takas ticareti, yaz?m?z?n konusunu oluşturan Hitler rejimiyle Türkiye Cumhuriyeti’ni 1934-1939 y?llar?nda birbirine s?k? s?k?ya bağlayacak ve Yahya Sezai Tezel’in ifadesiyle söyleyecek olursak, Türkiye tarihinin (Osmanl? da dahil) başka dönemlerinde görülmemiş derecede bir emperyalist d?ş güce ekonomik olarak bağ?ml? olmas?n? getirecektir.
Nas?l? Atatürk döneminde Türkiye d?şa bağ?ml? m?ym?ş? Hem de Nazi Almanya’s?na öyle mi? Şu Hitler’in rejimine hem de?
Siz bu sorular?n kabuğunu kaş?yadurun, ben hocan?n “Cumhuriyet Döneminin ?ktisadi Tarihi” (Tarih Vakf? Yay., 1994) adl? kitab?n?n kapağ?n? aral?yor ve başl?yorum özetlemeye:
Tezel’e göre Türkiye’nin 1934’e kadar süren bu olumsuz ekonomik tablosunun olumluya dönmesinde Hitler Almanya’s?yla kurduğu yak?n ekonomik işbirliğinin önemli bir pay? bulunmaktad?r. Kendi deyişiyle,
“Türkiye’nin d?ş ticaretindeki genişleme, Nazi Almanyas?’n?n uluslararas? düzeyde iktisadî güç kazanmas?yla ilişkilidir. Almanya’n?n Balkanlar ve Ortadoğu’da güttüğü ticarî genişleme politikas? nedeniyledir ki, Türkiye, Büyük Buhran’?n s?k?nt?lar?n? yaşayan liberal metropollerin Türk ihraç mallar?na talebinin zay?flad?ğ? bir dönemde, ihracat hacmini art?rabilmiştir.”
Yeterince çarp?c?. Devam edelim biraz daha.
Almanya 1930’lar?n sonuna doğru Türkiye’nin ticaretinin aşağ? yukar? yar?s?n? kendine kanalize etmeyi başard?. Böylece Almanya’n?n ihracat?m?z?n cari değerindeki pay? 1929’da yüzde 15 iken 1934’te yüzde 39’a, 1935-1938 ortalamas?nda ise yüzde 44’e ç?kt?. Almanya’n?n ithalat?m?z?n cari değerindeki pay? ise 1932’de yüzde 25 iken, 1934’te yüzde 36’y?, 1935-1938 ortalamas? ise yüzde 46’y? buldu. Hatta bu dönemde Türkiye Almanya’dan yaln?z silah almakla kalmam?ş, askerî örgütlenmesinde de Üçüncü Reich’a bağ?ml? hale gelmiştir.
Bunun sebebi ise Türk ihraç ürünlerine yüz vermeyen diğer ülkelerin aksine Almanya’n?n ihraç mallar?m?za yüksek fiyatlar ödemekte ve kliring hesab?nda aç?k vererek Türkiye’yi Almanya’dan daha fazla ithalat yapmaya zorlamakta olmas?d?r.
Böylece ihracat ve ithalat?m?z?n neredeyse yar?s?n? kendisine bağlamay? başaran Almanya’n?n Türkiye’yi nereye sürüklemekte olduğu ancak 1937’de fark edilmiş ve yönetimde bir panik havas? baş göstermiştir. Ayn? şekilde ?ngiltere de Türkiye’nin faşizme kaymas?yla Ortadoğu dengelerinin aleyhine döneceği paniğine kap?lm?ş ve Türkiye’ye bask? yapmaya başlam?şt?r. Bunun üzerine 1936 ve 1938 y?llar?nda yap?lan anlaşmalarla ?ngiltere’den 118 milyon TL borç al?nm?şsa da, ?kinci Dünya Savaş? patlad?ğ?nda Türkiye’nin d?ş ticaretinin Almanya’ya bağ?ml?l?ğ? hâlâ sürmekteydi. Öyle ki, 1939’da bu bağ?ml?l?k muazzam boyutlara t?rmanm?ş bulunuyordu: ?thalatta yüzde 51, ihracatta yüzde 37. Hatta “The Economist” dergisinin 5 Ağustos 1939 tarihli say?s?nda yay?nlanan bir hesaba göre, Almanya, Türkiye’yi kendisine siyasî olarak bağlamak için zarar etmeyi bile göze alm?ş ve bizden yüksek fiyatla mal al?p ucuz fiyatla mal satmak suretiyle sadece 1938 y?l?nda tam 8 milyon TL tutar?nda bir mali yard?mda bulunmuştur. Bu para, ayn? y?l Osmanl? borçlar? için ödediğimiz miktar?n tam iki kat?d?r! Şimdi Osmanl?’dan kaçarken Hitler’e tutulmuşuz diyeceğim, yine birileri köpürecek. Noktan?n yeri buras? m?yd??

Mustafa Armağan
m.armagan@zaman.com.tr